Kiểm kê kho phát hiện chênh lệch: Kế toán cần xử lý ra sao?

SIS software solutions
22/11/2026 22:38:53
34 lượt xem

Kiểm kê kho phát hiện chênh lệch giữa số lượng thực tế và sổ kế toán là tình huống doanh nghiệp cần xử lý kịp thời để tránh sai lệch giá trị hàng tồn kho và báo cáo tài chính. Kế toán cần đối chiếu chứng từ, xác minh nguyên nhân, lập biên bản và thực hiện hạch toán theo từng trường hợp hàng thừa, thiếu. Đặc biệt, Thông tư 99/2025/TT-BTC là căn cứ quan trọng cần cập nhật khi xử lý nghiệp vụ từ năm 2026.

Vì sao kiểm kê kho phát hiện chênh lệch giữa thực tế và sổ sách?

Chênh lệch tồn kho xảy ra khi số lượng hoặc giá trị hàng hóa thực tế tại kho không khớp với dữ liệu trên sổ kế toán. Tình trạng này có thể xuất phát từ sai sót trong quá trình nhập – xuất, ghi nhận chứng từ chậm, hao hụt tự nhiên hoặc thất thoát hàng hóa.

Có hai dạng chênh lệch phổ biến:

  • Hàng tồn kho thừa: Số lượng kiểm kê thực tế lớn hơn số lượng ghi nhận trên sổ kế toán.
  • Hàng tồn kho thiếu: Số lượng kiểm kê thực tế nhỏ hơn số lượng ghi nhận trên sổ kế toán.

Một số nguyên nhân thường gặp gồm:

Nguyên nhân

Biểu hiện thực tế

Sai sót chứng từ

Phiếu nhập, xuất kho chưa ghi sổ hoặc ghi nhận trùng

Nhầm lẫn dữ liệu

Sai mã hàng, đơn vị tính, quy cách đóng gói

Sai lệch giao nhận

Nhà cung cấp giao thiếu, giao thừa nhưng chưa được cập nhật

Hao hụt, hư hỏng

Hàng hóa giảm trọng lượng, biến chất hoặc hư hỏng trong quá trình bảo quản

Thất thoát

Hàng bị mất, xuất kho không chứng từ hoặc quản lý kho lỏng lẻo

Chưa đối chiếu hàng ngoài kho

Hàng gửi bán, hàng đang vận chuyển chưa được theo dõi đầy đủ

Đặc biệt, kế toán cần phân biệt hàng hóa thuộc sở hữu doanh nghiệp nhưng đang ở ngoài kho với hàng nhận giữ hộ, nhận ký gửi của đơn vị khác. Không phải mọi hàng hóa không có mặt tại kho đều được xem là hàng thiếu. Việc xác định quyền sở hữu và trạng thái luân chuyển là căn cứ quan trọng để tránh điều chỉnh sai số liệu.

Kế toán cần làm gì khi kiểm kê kho phát hiện chênh lệch?

Khi phát hiện chênh lệch, kế toán không nên điều chỉnh số liệu ngay mà cần kiểm đếm lại, đối chiếu chứng từ, xác minh nguyên nhân và lập biên bản kiểm kê. Sau khi có kết luận và quyết định xử lý của cấp có thẩm quyền, kế toán mới thực hiện bút toán điều chỉnh phù hợp.

Quy trình xử lý có thể triển khai qua 6 bước:

Bước 1. Kiểm đếm lại và xác nhận số lượng thực tế

Trước tiên, doanh nghiệp cần kiểm tra lại kết quả kiểm kê để loại trừ sai sót trong quá trình cân, đo, đếm. Người kiểm kê cần xác nhận đúng mã hàng, tên hàng, đơn vị tính, quy cách và vị trí lưu kho.

Đồng thời, cần ghi nhận tình trạng hàng hóa như nguyên vẹn, hư hỏng, hết hạn hoặc không còn khả năng sử dụng. Với mặt hàng có nhiều quy cách đóng gói, cần kiểm tra cả số lượng đơn vị bên trong để tránh nhầm lẫn.

Bước 2. Đối chiếu số liệu và chứng từ nhập – xuất kho

Kế toán phối hợp với thủ kho rà soát dữ liệu trên sổ chi tiết hàng tồn kho và các chứng từ phát sinh trong kỳ, bao gồm:

  • Phiếu nhập kho, phiếu xuất kho.
  • Hóa đơn mua hàng, chứng từ giao nhận.
  • Chứng từ điều chuyển giữa các kho.
  • Chứng từ xuất hàng gửi bán hoặc nhận hàng trả lại.
  • Dữ liệu hàng đang đi đường, hàng gửi bán và hàng nhận giữ hộ.

Việc đối chiếu giúp phát hiện các giao dịch đã phát sinh thực tế nhưng chưa được ghi nhận, ghi nhận sai kỳ hoặc cập nhật nhầm kho.

Bước 3. Xác minh nguyên nhân chênh lệch

Sau khi đối chiếu, doanh nghiệp cần phân loại chênh lệch theo nguyên nhân:

  • Sai sót nghiệp vụ: Nhầm mã hàng, ghi thiếu phiếu nhập hoặc xuất kho, nhập liệu sai số lượng.
  • Hao hụt trong định mức: Hàng hóa giảm trọng lượng hoặc số lượng trong quá trình bảo quản, vận chuyển, sản xuất.
  • Mất mát, hư hỏng: Hàng bị thất thoát, hỏng hóc hoặc không còn khả năng sử dụng.
  • Chưa xác định được nguyên nhân: Chưa đủ căn cứ để kết luận trách nhiệm hoặc phương án xử lý.

Kết quả xác minh cần thể hiện rõ nguyên nhân, giá trị chênh lệch và cá nhân hoặc bộ phận có liên quan nếu xác định được.

Bước 4. Lập biên bản kiểm kê và ghi nhận chênh lệch

Doanh nghiệp cần lập biên bản kiểm kê để ghi nhận kết quả thực tế và làm căn cứ xử lý. Biên bản nên thể hiện đầy đủ:

  • Tên hàng, mã hàng, đơn vị tính.
  • Số lượng theo sổ kế toán.
  • Số lượng kiểm kê thực tế.
  • Số lượng và giá trị hàng thừa hoặc thiếu.
  • Nguyên nhân chênh lệch, trách nhiệm liên quan nếu đã xác định.
  • Ý kiến và kiến nghị phương án xử lý.

Biên bản cần có chữ ký của các thành viên tham gia kiểm kê và những người có trách nhiệm theo quy định nội bộ của doanh nghiệp.

Bước 5. Trình cấp có thẩm quyền phê duyệt phương án xử lý

Căn cứ kết quả xác minh, doanh nghiệp xem xét phương án xử lý phù hợp: bổ sung hoặc điều chỉnh chứng từ, ghi nhận hao hụt, yêu cầu bồi thường hoặc theo dõi tài sản thừa, thiếu chờ xử lý.

Đối với trường hợp có cá nhân phải bồi thường, cần xác định rõ giá trị trách nhiệm và căn cứ thu hồi. Nếu chưa đủ cơ sở kết luận, doanh nghiệp tiếp tục theo dõi chờ quyết định xử lý thay vì tự ý ghi nhận vào chi phí hoặc thu nhập.

Bước 6. Hạch toán và cập nhật lại dữ liệu tồn kho

Sau khi có căn cứ xử lý, kế toán thực hiện bút toán tương ứng, cập nhật sổ chi tiết hàng tồn kho và các báo cáo liên quan. Thủ kho cũng cần điều chỉnh thẻ kho hoặc dữ liệu quản lý kho theo kết quả đã được phê duyệt.

Cuối cùng, kế toán và thủ kho cần đối chiếu lại để đảm bảo số liệu tồn kho trên hệ thống thống nhất với số lượng thực tế sau xử lý.

Hạch toán hàng tồn kho thừa, thiếu sau kiểm kê như thế nào?

Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, kế toán xử lý hàng tồn kho thừa, thiếu dựa trên nguyên nhân đã xác định và quyết định của cấp có thẩm quyền. Trường hợp chưa rõ nguyên nhân, doanh nghiệp cần theo dõi riêng trên các tài khoản chờ xử lý, không tự động ghi nhận ngay vào chi phí hoặc thu nhập.

Các bút toán dưới đây minh họa cho nguyên liệu, vật liệu trên TK 152. Đối với thành phẩm (TK 155), hàng hóa (TK 156) và công cụ, dụng cụ (TK 153), doanh nghiệp áp dụng hướng dẫn xử lý tương ứng theo Thông tư 99/2025/TT-BTC.

Trường hợp 1: Hàng tồn kho thiếu do sai sót ghi nhận

Nếu kiểm tra xác định chênh lệch phát sinh do nhầm lẫn hoặc chưa ghi sổ, doanh nghiệp cần bổ sung chứng từ hoặc điều chỉnh số liệu kế toán theo nghiệp vụ thực tế.

Ví dụ: Hàng đã xuất kho nhưng kế toán chưa ghi nhận phiếu xuất. Khi phát hiện, kế toán kiểm tra chứng từ và thực hiện ghi bổ sung nghiệp vụ xuất kho tương ứng.

Trường hợp này không mặc định được xem là tổn thất hàng tồn kho, bởi nguyên nhân thực tế có thể chỉ là sai sót trong ghi nhận dữ liệu.

Trường hợp 2: Hàng tồn kho thiếu do hao hụt trong định mức

Đối với nguyên liệu, vật liệu bị hao hụt trong phạm vi định mức, kế toán ghi nhận vào giá vốn hàng bán:

Tài khoản

Nội dung

Nợ TK 632

Giá vốn hàng bán

Có TK 152

Nguyên liệu, vật liệu

Việc áp dụng cần căn cứ vào tính chất hao hụt và định mức phù hợp. Không nên tự động xem mọi khoản thiếu hụt là hao hụt trong định mức nếu chưa có căn cứ xác minh.

Trường hợp 3: Hàng tồn kho thiếu có người chịu trách nhiệm bồi thường

Nếu xác định được cá nhân hoặc tổ chức phải bồi thường, kế toán căn cứ giá trị phải thu hồi và quyết định xử lý để ghi nhận:

Tài khoản

Nội dung

Nợ TK 1388

Khoản cá nhân, tổ chức phải bồi thường

Nợ TK 334

Khoản bồi thường được khấu trừ vào lương

Nợ TK 632

Phần tổn thất còn lại được tính vào giá vốn theo quyết định xử lý

Có TK 152

Nguyên liệu, vật liệu

Trong đó, TK 1388 phản ánh khoản phải thu bồi thường, TK 334 phản ánh khoản khấu trừ vào lương người lao động và TK 632 phản ánh phần tổn thất còn lại được xử lý vào giá vốn theo quyết định có thẩm quyền.

Trường hợp 4: Hàng tồn kho thiếu chưa rõ nguyên nhân

Nếu chưa xác định được nguyên nhân, kế toán phản ánh giá trị tài sản thiếu chờ xử lý:

Tài khoản

Nội dung

Nợ TK 1381

Tài sản thiếu chờ xử lý

Có TK 152

Nguyên liệu, vật liệu

Khi có quyết định xử lý, kế toán căn cứ phương án được phê duyệt để ghi nhận khoản bồi thường bằng tiền, khoản phải thu, khoản khấu trừ lương hoặc phần tổn thất được tính vào giá vốn.

Ví dụ, nếu người gây ra thiếu hụt phải bồi thường, kế toán ghi nhận khoản phải thu trên TK 1388 hoặc khoản khấu trừ lương trên TK 334; phần tổn thất còn lại được xử lý theo quyết định.

Trường hợp 5: Hàng tồn kho thừa chưa rõ nguyên nhân

Khi kiểm kê phát hiện hàng tồn kho thừa nhưng chưa xác định được nguồn gốc, kế toán ghi nhận tài sản thừa chờ giải quyết:

Tài khoản

Nội dung

Nợ TK 152

Nguyên liệu, vật liệu

Có TK 3381

Tài sản thừa chờ giải quyết

Khi có quyết định xử lý, kế toán ghi:

Tài khoản

Nội dung

Nợ TK 3381

Tài sản thừa chờ giải quyết

Có các tài khoản liên quan

Theo phương án được phê duyệt

Việc xử lý cuối cùng phụ thuộc vào nguyên nhân và quyết định của cấp có thẩm quyền. Kế toán không nên tự động ghi nhận toàn bộ giá trị hàng thừa vào thu nhập khác khi chưa xác định được bản chất tài sản.

Hồ sơ và chứng từ cần có khi xử lý chênh lệch kiểm kê kho

Hồ sơ xử lý chênh lệch cần chứng minh được số lượng thực tế, số liệu trên sổ kế toán, nguyên nhân phát sinh và phương án xử lý đã được phê duyệt. Tùy từng tình huống, doanh nghiệp cần lưu trữ các chứng từ sau:

Chứng từ

Mục đích

Biên bản kiểm kê kho

Ghi nhận số lượng thực tế và chênh lệch

Sổ chi tiết hàng tồn kho

Đối chiếu số liệu kế toán

Phiếu nhập, xuất kho

Kiểm tra nghiệp vụ phát sinh

Chứng từ giao nhận

Xác minh số lượng hàng thực nhận, thực giao

Biên bản xác minh nguyên nhân

Làm rõ nguyên nhân và trách nhiệm liên quan

Biên bản hoặc quyết định xử lý

Làm căn cứ triển khai phương án xử lý

Chứng từ bồi thường (nếu có)

Ghi nhận khoản tiền thu hồi tổn thất

Trong đó, cần phân biệt ba loại hồ sơ:

  • Biên bản kiểm kê: Ghi nhận hiện trạng tài sản và số liệu chênh lệch tại thời điểm kiểm kê.
  • Biên bản xác minh: Làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm và các yếu tố dẫn đến chênh lệch.
  • Quyết định xử lý: Phê duyệt phương án xử lý và làm căn cứ thực hiện nghiệp vụ kế toán.

Việc lưu trữ đầy đủ hồ sơ giúp doanh nghiệp có cơ sở giải trình khi kiểm tra, thanh tra hoặc kiểm toán, đồng thời hạn chế tranh chấp về trách nhiệm giữa các bộ phận.

Làm thế nào để hạn chế chênh lệch tồn kho sau kiểm kê?

Doanh nghiệp cần kiểm soát đồng thời quy trình nhập – xuất – tồn, chứng từ kho và trách nhiệm của từng bộ phận. Việc đối chiếu định kỳ giữa thủ kho và kế toán, kiểm kê theo mức độ rủi ro và quản lý dữ liệu tập trung giúp phát hiện sai lệch sớm hơn.

Một số giải pháp nên triển khai:

  • Chuẩn hóa quy trình nhập – xuất – điều chuyển: Mọi giao dịch phải có chứng từ hợp lệ, ghi rõ mã hàng, số lượng, kho xuất và kho nhận.
  • Quy định thời điểm ghi nhận chứng từ: Hạn chế tình trạng hàng đã giao nhận nhưng dữ liệu chưa được cập nhật trên hệ thống.
  • Phân quyền và phân tách trách nhiệm: Thủ kho chịu trách nhiệm quản lý hàng hóa thực tế; kế toán theo dõi số liệu và chứng từ; người có thẩm quyền kiểm tra, phê duyệt các nghiệp vụ liên quan.
  • Kiểm kê định kỳ và đột xuất: Ưu tiên kiểm kê thường xuyên đối với hàng hóa có giá trị cao, dễ hư hỏng hoặc có tốc độ luân chuyển lớn.
  • Theo dõi riêng hàng ngoài kho: Quản lý hàng gửi bán, hàng đang đi đường, hàng nhận giữ hộ và hàng điều chuyển để tránh nhầm lẫn về số lượng, quyền sở hữu.
  • Đối chiếu số liệu giữa các bộ phận: Thực hiện đối chiếu định kỳ giữa thủ kho, kế toán và bộ phận mua hàng, bán hàng để phát hiện sai lệch kịp thời.

Phần mềm ERP hỗ trợ kiểm soát chênh lệch tồn kho như thế nào?

Phần mềm ERP giúp kết nối dữ liệu nhập, xuất, điều chuyển và tồn kho với kế toán trên cùng hệ thống. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể theo dõi biến động hàng hóa, đối chiếu số liệu giữa kho và kế toán, đồng thời truy xuất lịch sử giao dịch để xác minh nguyên nhân chênh lệch.

Với SIS ERP SME, doanh nghiệp có thể quản lý các nghiệp vụ kho và kết nối dữ liệu với phân hệ tài chính – kế toán. Một số khả năng hỗ trợ kiểm soát gồm:

Nghiệp vụ

Khả năng hỗ trợ

Quản lý hàng hóa

Theo dõi dữ liệu hàng hóa theo mã hàng và kho

Nhập – xuất – điều chuyển

Quản lý biến động hàng hóa giữa các kho

Kết nối kế toán

Liên kết dữ liệu kho với nghiệp vụ kế toán

Truy xuất giao dịch

Hỗ trợ kiểm tra lịch sử phát sinh để xác minh sai lệch

Báo cáo tồn kho

Tổng hợp số liệu phục vụ đối chiếu và quản trị

Việc quản lý tập trung giúp hạn chế nhập liệu trùng lặp giữa kho và kế toán, giảm thời gian tổng hợp thủ công và tăng khả năng truy xuất dữ liệu khi phát sinh chênh lệch. Nhà quản lý cũng có thêm cơ sở để theo dõi tình hình tồn kho và kiểm soát hoạt động của các bộ phận.

Kiểm kê kho không chỉ là hoạt động xác nhận số lượng hàng hóa mà còn là một bước quan trọng trong kiểm soát tài sản và tính chính xác của báo cáo tài chính. Khi phát hiện chênh lệch, kế toán cần xác minh nguyên nhân, hoàn thiện hồ sơ và hạch toán đúng bản chất nghiệp vụ. Kết hợp quy trình kiểm kê rõ ràng với hệ thống ERP sẽ giúp doanh nghiệp giảm sai lệch dữ liệu, hạn chế thất thoát và nâng cao hiệu quả quản trị hàng tồn kho.

Chia sẻ:
Để lại thông tin, SIS sẽ liên hệ tư vấn cho bạn
Theo dõi Zalo OA của SIS
Bài viết liên quan
Bí quyết chọn nhà cung cấp phần mềm ERP hiệu quả
Trước khi triển khai dự án ERP, doanh nghiệp cần ưu tiên lựa chọn nhà cung cấp uy tín, có thương hiệu trên thị trường, vì điều này ảnh hưởng trực tiếp...
Hướng dẫn chuẩn hóa dữ liệu trước khi triển khai ERP
Trước khi triển khai ERP, doanh nghiệp cần chuẩn bị dữ liệu khách hàng, nhà cung cấp, hàng hóa, kho, kế toán, công nợ và các giao dịch đang mở. Dữ liệu cần...
Lợi Ích Của ERP - Tối Ưu Hóa Hiệu Quả Công Việc
Tưởng tượng bạn đang điều hành một doanh nghiệp đang phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, bạn đang gặp khó khăn trong việc quản lý dữ liệu, phối hợp giữa...
Chuẩn bị dữ liệu ERP: Checklist và quy trình thực hiện
Chuẩn bị dữ liệu trước khi triển khai ERP gồm xác định phạm vi chuyển đổi, tổng hợp dữ liệu nguồn, làm sạch danh mục, chuẩn hóa cấu trúc, kiểm tra...
Top